จังหวัดปทุมธานีเป็นชุมชนเก่าแก่ที่มีประวัติความเป็นมายาวนานไม่น้อยกว่า 300 ปี เริ่มตั้งแต่สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชแห่งกรุงศรีอยุธยา เมื่อพุทธศักราช 2202 ได้มีชาวมอญจากเมืองเมาะตะมะอพยพหนีภัยสงครามเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร และได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งถิ่นฐานอยู่บริเวณบ้านสามโคก ต่อมาในสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ก็มีชาวมอญอพยพเข้ามาเพิ่มเติม ทำให้ชุมชนบ้านสามโคกขยายตัวและพัฒนาเป็นเมืองสามโคกในเวลาต่อมา
ในพุทธศักราช 2358 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยได้เสด็จประพาสเมืองสามโคก และทรงได้รับการต้อนรับจากชาวมอญด้วยการนำดอกบัวขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย พระองค์จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามเมืองสามโคกใหม่ว่า “เมืองประทุมธานี” เมื่อวันที่ 23 สิงหาคม พุทธศักราช 2358 อันเป็นจุดเริ่มต้นของชื่อเมืองปทุมธานี
ต่อมาในพุทธศักราช 2461 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงโปรดเกล้าฯ ให้ใช้คำว่า “จังหวัด” แทนคำว่า “เมือง” และเปลี่ยนการเขียนชื่อจาก “ประทุมธานี” เป็น “ปทุมธานี” ภายหลังในสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้มีการยุบจังหวัดธัญบุรีมาขึ้นกับจังหวัดปทุมธานี เมื่อพุทธศักราช 2475 ทำให้จังหวัดปทุมธานีแบ่งเขตการปกครองเป็น 7 อำเภอเช่นในปัจจุบัน
นับแต่นั้นมา จังหวัดปทุมธานีได้เจริญรุ่งเรืองขึ้นอย่างต่อเนื่อง เป็นจังหวัดที่มีความอุดมสมบูรณ์ มีศิลปวัฒนธรรมและเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น อีกทั้งยังเป็นจังหวัดสำคัญในเขตปริมณฑลที่มีบทบาทต่อการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม และชุมชนในปัจจุบัน.